Dzierżoniowski Trakt Smoka jest trasą turystyczną prowadzącą po najciekawszych obiektach Dzierżoniowa. Pokonując ją możemy przeczytać lub posłuchać o każdym znajdującym się na trakcie zabytku. Głos, który usłyszycie będzie z pewnością miłą niespodzianką.
Dzierżoniowski Trakt Smoka prowadzi przez:
Ratusz - zbudowany w drugiej połowie XIII w. Od 1337 r. stanowił siedzibę Rady Miejskiej. Obecny wygląd uzyskał po przebudowie w latach 1873-1875. Wieża ratuszowa (47 m), do której prowadzi gotycki portal z XIV-XV w., powstała nieco później. Górną krawędź wieży zamyka taras widokowy z ozdobną ażurową galerią i późnorenesansowym hełmem z iglicą zakończoną pozłacaną kulą.
Wieża ratuszowa zbudowana jest na planie kwadratu. Do jej wnętrza prowadzą dwa wejścia ozdobione ostrołukowymi ceglanymi portalami. Na początku XVII wieku dzięki bogatemu cechowi tkackiemu uzyskała piękną balustradę z herbem miasta i godłem Habsburgów. W posadzkę wmurowana jest zagadkowa płyta astrologiczna o nieznanym datowaniu. Z galerii wieży można podziwiać przepiękne panoramy na całą Kotlinę Dzierżoniowską z zamykającymi ją Górami Sowimi, Masywem Ślęży, Wzgórzami Kiełczyńskimi i Gilowskimi.
Na wieży od południowej strony (poniżej tarczy zegarowej) znajduje się kopia zaginionej w latach 80. postaci z bębenkiem, upamiętniająca legendarnego dobosza ratującego miasto z opresji podczas oblężenia przez wojska szwedzkie.
Wchodząc na wieżę ratuszową można zobaczyć mechanizm zabytkowego zegara, wskazującego czas mieszkańcom Dzierżoniowa już od kilku wieków. Przy nim zamontowano panel, dzięki któremu można poznać historię dzierżoniowskiego czasomierza, wybierając jeden z czterech języków (polski, angielski, niemiecki lub czeski). Mechanizm zegara wyprodukowano i zamontowano w 1882 r. Od tego czasu był on wielokrotnie przebudowywany i modernizowany. W sumie pracował nieprzerwanie ponad 100 lat. Tarcze zegarowe mają średnicę blisko 2 metrów, a wskazówka minutowa – niemal metr. Zegar zbudowany jest w klasycznym układzie z wahadłem, napęd uzyskiwano z energii kinetycznej dwóch obciążników. Pierwotnie nakręcano go za pomocą korby, co wymagało codziennej opieki. Ze względu na brak specjalistów oraz bardzo wysokie koszty związane z utrzymaniem pracy mechanizmu w 1997 r. podjęto decyzje o jego zatrzymaniu. Od tamtego czasu wskazówki sterowane są elektronicznie. W 2013 r. przy okazji remontu ratusza tarczę zegarową wymieniono na nową, stylizowaną na XVII-wieczną.
W dolnej części wieży dzierżoniowskiego ratusza znajduje się warsztat menniczy, który jest rekonstrukcją XIV-wiecznej Mennicy Miejskiej. Samodzielnie można tam wybić niezapomnianą pamiątkę - kopię halerza z 1352 roku z inicjałami MCR (Moneta Civitas Rychbach) na awersie i dolnośląskim orłem na rewersie. Przywilej bicia takiej monety nadał mieszczanom ówczesnego Rychbachu książę piastowski Bolko II. W mennicy bije się także inne monety okolicznościowe i kopie numizmatów oraz organizuje pokazy mennicze, które polegają na udziale zwiedzających w procesie produkcji monet kruszcowych. Wejście do mennicy prowadzi przez Centrum Informacji Turystycznej. Można tutaj zakupić mapy, foldery, ulotki, widokówki, publikacje o mieście i Górach Sowich, souveniry i pamiątki oraz uzyskać informacje o aktualnej ofercie turystycznej.
Figura św. Jana Nepomucena - barokowy pomnik wyrzeźbił w 1733 r. działający głównie w rejonie ząbkowickim Johann Christoph Hampel. Rzeźbę ufundował rzeźnik Siegfried, który dopuścił się bluźnierstw przeciwko św. Nepomucenowi i wyznaniu katolickiemu. Na cokole znajduje się łacińska inskrypcja: „Język świętego Jana Nepomucena pobożnie pilni otaczają czcią i chronią, bezbożni nieprzyjaciele go znieważają, co poświadcza ta figura”.
Pomnik został przeniesiony w 1911 r. na teren przy kościele pw. św. Trójcy na skutek sporów na podłożu religijnym pomiędzy katolikami i protestantami, którzy chcieli, by w rynku stanęła również figura Marcina Lutra. Rozwiązaniem było usytuowanie obu pomników poza ścisłym centrum miasta. 6 października 2002 r. figura wróciła do rynku, ustawiono ją na południe od pierwotnego miejsca (różnica wynosi ok. 30 m) i znalazła się na osi ul. Świdnickiej.
Kamienica Józefa Kellnera- wyróżnia się szczególną klasą artystyczną. Starszy dom stojący w tym miejscu pochodził z epoki średniowiecza (piwnica) i renesansu. Budynek za pokaźną sumę nabył na początku XIX wieku kupiec Joseph/Jozef/ Taddeus Melchior Kellner, który chciał urządzić w nim rodzinną siedzibę.
Koszt przebudowy zrealizowanej w latach 1801-1802, był na owe czasy ogromny – wynosił 20 tysięcy talarów. Powstała kamienica nie miała jednak sobie równych pośród innych budowli miejskich. Fasada prezentuje formy śląskiego klasycyzmu.
Kondygnację parteru ożywiają płytkie arkady i masywne pilastry, które wzmacniają solidny gzyms. Nad nim wznoszą się wysokie, biegnące przez dwie kolejne kondygnacje pilastry o jońskich głowicach.
W trakcie ostatniego remontu odtworzono napis, dodając datę ukończenia pierwotnej budowy. Ostatnia kondygnacja zwieńczona jest żelazną balustradą, w którą wkomponowana była litera „K”. W 1813 r. kamienicę odwiedził car Aleksander I. Obecnie mieści się w niej redakcja „Tygodnika Dzierżoniowskiego”.
Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny - wzniesiony zapewne w XIV w. przez zakon augustianów-eremitów. Zbudowany z łamanego kamienia (gnejs sowiogórski) i cegły w stylu gotyckim. We wnętrzu na uwagę zasługuje barokowa empora oraz niepolichromowana ambona z wizerunkiem czterech ewangelistów na koszu i Chrystusem Pasterzem na baldachimie.
W obecnym kształcie jest to gotycka oskarpowana bryła o rzucie wydłużonego prostokąta z wielobocznym, niewyodrębnionym z całości prezbiterium. Kościół przykrywa dwuspadowy dach ze strychowymi okienkami, pozostałością z przebudowy z 1717 r.
Początkowo świątynia była kościołem przyklasztornym zakonu augustianów, którzy opuszczając miasto sprzedali go w 1525 r. Funkcjonował pod wezwaniem św. Marka Ewangelisty (niektóre źródła podają wezwanie św. Piotra i Pawła). W 1713 r. kościół przejęła parafia św. Jerzego. Klasztor wielokrotnie zmieniał swoją funkcję. Był m.in. magazynem, warsztatem rzemieślniczym, wozownią miejscowego garnizonu i remizą strażacką.
Od niedawna w budynku znajduje się siedziba Caritasu. W 1965 r. kościół został wpisany do rejestru zabytków. Obecnie jest miejscem wieczystej adoracji Przenajświętszego Sakramentu.
Budynek II Liceum Ogólnokształcącego – powstał w latach 1894-1895 według projektu legnickiego mistrza budowlanego J. Waltera. Zbudowano go na placu, który służył garnizonowi wojskowemu jako miejsce zbiórek. Datę ukończenia budowy można do dzisiaj odnaleźć na nawiązującej do stylu neogotyckiego elewacji szkoły. W budynku mieściła się ewangelicka szkoła powszechna, a w późniejszym czasie, w latach 1911-1929 również szkoła agrarna. W 1950 r. utworzono tu II Liceum Ogólnokształcące. Absolwentem szkoły jest m.in. Longin Pastusiak, były marszałek Senatu Rzeczypospolitej Polskiej.
Kościół Maryi Matki Kościoła – zbudowany w latach 1795-1798 w miejsce rozebranego zamku książęcego. Pierwotnie był to kościół ewangelicki, wzniesiony wg. projektu Karla Gottharda Langhansa (projektanta m.in. Bramy Brandenburskiej), w stylu klasycystycznym. Górne kondygnacje wieży, zaprojektowano w odmiennych porządkach architektonicznych – doryckim i jońskim.
Wnętrze kościoła z trzema kondygnacjami empor założonych na planie owalu nawiązuje do tradycji kaplic pałacowych, jak np. w Wersalu oraz budownictwa teatralnego. Cechą charakterystyczną świątyni jest duża ilość okien wpuszczających światło z trzech stron oraz jeden tylko ołtarz główny. Został on przeniesiony po 1982 r. z poklasztornego kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia NMP. Zasługuje na uwagę ze względu na swoją barokową formę i obraz przedstawiający Maryję Niepokalanie Poczętą.
Po II wojnie światowej kościół przestał pełnić funkcje sakralne w 1962 r., kiedy luteranie przekazali go władzom miejskim. Użytkowany był m.in. jako magazyn i sklep meblowy. W 1973 r. pożar strawił hełm wieży. Po tym wydarzeniu obiekt przekazano parafii rzymsko-katolickiej, która przeprowadziła odbudowę świątyni. Od 1979 r. funkcjonuje jako kościół rzymsko-katolicki, a od 1981 r. jako parafialny pw. Maryi Matki Kościoła.
Kościół św. Trójcy – rzeczywista data budowy kościoła nie jest znana. Przypuszcza się, że powstał w końcu XIII w. najprawdopodobniej jako kaplica zamkowa. Później przez wiele lat pełnił funkcję kaplicy cmentarnej połączonej z murami obronnymi i miejską bramą. Na przestrzeni kilku wieków był wielokrotnie przebudowywany. Obecnie jest to budowla o zróżnicowanej sylwetce złożonej z ośmiobocznego korpusu i kwadratowej wieży. W przyporach kościoła znajdują się dwa renesansowe kamienne epitafia przedstawiające córeczki mieszczan dzierżoniowskich, których głowy wieńczą wiankami anioły.
W miejscu, w którym znajduje się kościół, według starego przekazu rzymski dowódca Luca zbudował świątynię pogańską nazwaną później jego imieniem. Kościół był częściowo przebudowany w 1598 r., kolejnych remontów dokonano w latach 1851-53 (po pożarze dachu w 1834 r.).
Po II wojnie światowej kaplica była zaniedbana, w 2004 r., przeprowadzono gruntowne prace remontowe. W tym samym roku kościół został poświęcony, a ksiądz prałat Stanisław Majda zapoczątkował w niej kult Miłosierdzia Bożego, sprowadzając relikwie św. Siostry Faustyny Kowalskiej oraz obraz Jezusa Miłosiernego wg jej wizji.
Kaplica Grobowa Sadebecków - to niewielka rotunda w stylu klasycystycznym wzniesiona w 1803 r. przez jeden z najznamienitszych dzierżoniowskich rodów. Kaplica, z zewnątrz otoczona kolumnadą, przykryta jest kopułą, którą wieńczy rzeźba wykuta w piaskowcu. Przedstawia ona postać kobiecą, personifikację nadziei, jednej z trzech cnót głównych. Kaplica stanowiła centrum ufundowanego przez Fryderyka Sadebecka pod koniec XVIII w. cmentarza ewangelickiego. Zbudowano go na planie zbliżonym do prostokąta. Otoczony był murem, do którego przylegały kaplice grobowe. Do dzisiejszego dnia jedyną jego pozostałością jest kaplica rodziny Sadebecków, której projektantem mógł być Leopold Niederäcker.
Cmentarz przetrwał okres II wojny światowej i został zlikwidowany dopiero w latach 60. XX w. Na terenie byłego cmentarza, od ul. Piłsudskiego postawiono pawilon gastronomiczny „Atlantyk”, zwany potocznie „barem pod trupkiem”. W latach 80. bar spłonął i nigdy już nie został odbudowany. W miejscu tym usytuowano później kamień z pamiątkową tablicą informacyjną.
W pobliżu kaplicy rośnie buk pospolity – pomnik przyrody, jedno z najładniejszych drzew o pokroju zwisającym mające ponad 200 lat. Jego wysokość sięga 13 m, a rozpiętość korony dochodzi do 16 m. Korona zmienna, szeroka, malownicza przybierająca fantastyczne kształty. Liście zielone, błyszczące, jesienią żółte lub czerwonobrązowe. Buki preferują gleby żyzne i świeże o stałym poziomie wód gruntowych. Osiągają wiek do 350 lat.
Sukiennice - pierwsza informacja o sukiennicach pochodzi z 1268 r., następna z 1369 r., kiedy to nazywa się je domem kupców. Wokół nich organizował się stopniowo cały blok śródrynkowy. W sukiennicach ustawiano drewniane, a później murowane kramy różnych rzemiosł. Ich wnętrze stanowiła długa hala z przejściem na wylot, a po obu jej stronach mieściły się wydzielone kramy. Obiekt kilkakrotnie przebudowywano, m.in. w XVIII i w drugiej połowie XIX w. Ostatniej znacznej przebudowy dokonano w latach 1964-1967.
Po tej przebudowie z jej kształtów bez zmian pozostała jedna z zewnętrznych ścian o późnogotyckich formach, na które składają się pionowe laskowania i łuki zamknięte w tzw. ośli grzbiet.
Kościół św. Jerzego - według legendarnych przekazów fundacji kościoła miał dokonać piastowski książę Bolesław Kędzierzawy w 1159 r. Najwcześniejsza wzmianka źródłowa pochodzi jednak z 1258 r. Jest najstarszą, historyczną budowlą w mieście. Zbudowany pierwotnie z drewna, w XV i XVI wieku przebudowany. W 1338 r. książę Bolko II świdnicki przekazał go zakonowi joannitów. Władali nim przez pięć stuleci i głównie ich staraniom zawdzięczamy jego dzisiejszy wygląd. Początkowo posiadał typ halowy, który po przebudowie w końcu XIV w. uzyskał formę bazyliki. Od XV w. wznoszono masywną wieżę.
W drugiej połowie XVI w. kościół uzyskał formę architektoniczną, która pozostała w zasadzie niezmieniona do dzisiaj. Wejścia zdobią portale: od zachodu gotyckie z XV w., od strony północnej gotycko-renesansowy z 1558 r., a od południowej renesansowy z 1611 r.
Wystrój kościoła prezentuje styl manieryzmu, baroku i klasycyzmu. Manierystyczny charakter mają monumentalny ołtarz Zbawiciela z 1615-1616 r. i ambona z 1609 r. W 1719 roku katolicy przystąpili do budowy nowego ołtarza głównego, ponieważ ołtarz Zbawiciela ufundowany przez protestantów był zdekonsekrowany. W ten sposób ołtarz z cyklem chrystologicznym został uzupełniony o nastawę o tematyce maryjnej. Przed ołtarzem Zbawiciela ustawiono więc ołtarz Matki Boskiej ze skrzydłami bocznymi.
Na uwagę zasługują także ołtarz boczny „Wniebowzięcia NMP” z końca XVII w., prospekt organowy z około 1800 r., eklektyczna chrzcielnica z 1827 r. oraz znajdujące się przed kościołem barokowe figury św. Jerzego z 1726 r. i św. Jana Nepomucena z 1720 r.
Warto przyjrzeć się również tajemniczej, kamiennej figurce na południowo-zachodnim narożniku wieży. Niektóre źródła donoszą, że przedstawia ona legendarnego fundatora, księcia Bolesława Kędzierzawego lub żebraka, z którego pieniędzy miałaby zostać wzniesiona wieża do tej właśnie wysokości.
W 2007 r. w trakcie prac konserwatorskich na ścianie wschodniej wnętrza kościoła odkryto ślad działalności Bractwa Maryjnego - fresk Madonna z Dzieciątkiem z pierwszej ćwierci XVI w. W grudniu 2008 r. otrzymał on oficjalne wezwanie: Matka Boska Dzierżoniowska-Matka Miłosierdzia.
Budynek Komandorii Joannitów - budynek Zgromadzenia Córek Maryi Wspomożycielki - Sióstr Salezjanek powstał na miejscu dawnej komandorii zakonu joannitów, którzy w 1364 r. nabyli od dziedzicznego wójta miasta pierwotny murowany dwór. Budynek w tamtych czasach był połączony z kościołem specjalnym krużgankiem, którego wlot znajdował się za ołtarzem głównym kościoła. Sam dwór (zrujnowany pod koniec XVIII w.) ustąpił w 1811 r. miejsca nowej budowli, a i ta zastąpiona została na początku XX w. obecnym budynkiem.
Pierwotnie mieściła się tutaj ochronka dla katolickich dzieci „Katholisches Waisenhaus” , a później szkoła dla małych dzieci. Obecnie funkcjonuje tu dom zakonny sióstr salezjanek w którym prowadzą one m.in. Niepubliczne Przedszkole i Stowarzyszenie „Dolnośląskie Oratorium Św. Jana Bosko”. Wcześniej na tym miejscu stał od 2 połowy XIV w. budynek komandorii joannitów, połączony gankiem, który wspierał się na murowanym łuku, bezpośrednio z prezbiterium kościoła. Budowlę zrujnowaną pod koniec XVIII w. zastąpiono w 1811 r. nowszą, wzniesioną ze środków Johanna Carla Theuera w celu urządzenia w niej przędzalni. Po stu latach zastąpił ją obecny budynek. Informacje o tym zawiera inskrypcja na kamiennej płycie wmurowanej w elewację domu od strony podwórka.
Były budynek komandorii jest doskonałym świadectwem uczestnictwa w życiu ówczesnego Dzierżoniowa katolickiego zakonu rycerskiego joannitów, znanego również jako Suwerenny Rycerski Zakon Szpitalników Św. Jana z Jerozolimy, z Rodos i z Malty (Kawalerowie Maltańscy). Dzierżoniów był jedną z ostatnich z ich placówek na Śląsku. Osadził ich tutaj Bolko II Mały, przekazując im w 1338 r. prawo patronatu nad kościołem pw. św. Jerzego. Utrzymywali oni ożywione kontakty gospodarcze z miejscowym rycerstwem i mieszczanami oraz przyczynili się do rozbudowy powierzonego im kościoła parafialnego.
Młyn Hilberta - jest zabytkiem architektury przemysłowej zbudowany przez Carla Sigismunda Hilberta i Gottlieba Hilberta w 1868 r. Był to wówczas najnowocześniejszy i największy obiekt tego typu na Śląsku. Swoje produkty wysyłał m.in. do Prus Wschodnich, Saksonii i Hamburga. Po śmierci Carla Sigismunda firmę prowadził jego brat i jego synowie. Rodzina Hilbert pochodziła z Bielawy, gdzie już w 1837 r. prowadziła parowy młyn zbożowy. Jednak z chwilą uruchomienia linii kolejowej do Dzierżoniowa w 1855 r. firma przeniosła tutaj swoją działalność.
W 1931 r. wzniesiono silosy zbożowe wg. projektu zakładów MIAG z Brunszwiku, które były pierwszą tego typu konstrukcją na Śląsku. Dwa lata później rozbudowano główny budynek młyna i wykonano nową elewację frontową.
Kolejna duża modernizacja nastąpiła w 1935 r., w trakcie której rozbudowano garaże, zmodernizowano wewnętrzną sieć drogową oraz wybudowano stację benzynową. Ponadto firma Klatta wykonała jeszcze na zlecenie młyna m.in. budynki mieszkalne, warsztaty, budynek biurowy, spichlerz żytni i magazyn mąki wg. własnego projektu. W pierwszych latach po II wojnie światowej młynem zarządzali Rosjanie, którzy oddali go Polakom dopiero w 1951 r.
Dom Kata - każde dolnośląskie miasto posiadające miejsce straceń z szubienicą utrzymywało lub wypożyczało w razie potrzeby mistrza katowskiego. Przyznanie gminom miejskim, rządzącym się prawem niemieckim, ius gladii - prawa miecza, zapoczątkowało proces ustanawiania w tych ośrodkach urzędu katowskiego i zatrudniania stałego funkcjonariusza egzekwującego postanowienia sądowe. Pierwsze pisemne wzmianki o dzierżoniowskim kacie pochodzą z II poł. XVII w.
Zatrudniony mistrz katowski otrzymywał tygodniówkę, do której dochodziło wynagrodzenie za poszczególne usługi. Miasta utrzymujące własnych katów opracowywały tzw. taksy katowskie, w których dokładnie określano zakres obowiązków i wynagrodzenie. Jeżeli dane miasto nie zatrudniało na stałe mistrza katowskiego, musiało go wypożyczyć z bardziej zamożnego ośrodka. Władze gwarantowały mu utrzymanie, zapłatę oraz ochronę w czasie podróży.
Uzyskanie uprawnień mistrza katowskiego nie należało do najłatwiejszych. Uczeń musiał kształcić się pod okiem egzekutora. W przypadku, gdy zawód przechodził z ojca na syna, nauka trwała już od najmłodszych lat. Praktykant pomagał w codziennych obowiązkach, uczestniczył w egzekucjach. Czas zakończenia nauki adepta wyznaczał mistrz, który oceniał zręczność swego ucznia podczas egzekucji, najczęściej kary miecza. W czasach pruskich kandydat musiał wykazać się również wiedzą teoretyczną. Egzamin ustny odbywał się w Berlinie i składał się z 26 pytań. Pretendenci do katowskiego rzemiosła musieli odpowiedzieć m.in.: jakie są obowiązki kata i czego się od niego żąda, na co kat powinien zwracać uwagę podczas każdej egzekucji, jak powinien zachować się podczas tortur i ile ich stopni się wyróżnia?
Willa Radość Marty - powstała około 1900 r. jako willa dr. Maksa Heidelberga. Następnie willa przeszła na własność rodziny Lambertin. Budynek zaprojektowała i wykonała firma architektoniczno-budowlana Bernhardt Bauten z Niemczy. Charakter neogotycki budowli nadaje ceglana elewacja, która została wzbogacona wzorami z cegły glazurowanej oraz maswerkowe dekoracje podokienne i ostrołuki niektórych okien. Wysunięte partie dachu wsparte są na charakterystycznych drewnianych konstrukcjach.
Willa nosiła nazwę „Martha’s Freude” czyli Radość Marty, widoczną do dzisiejszego dnia na chorągiewce wiatrowskazu. Po II wojnie światowej mieścił się tutaj Wojewódzki Komitet Żydów Polskich w Rychbachu a później Powiatowy Komitet Żydów, następnie przychodnia zdrowia, a obecnie funkcjonuje w niej Dzienny Dom Pomocy Społecznej.
Synagoga - wzniesiona w 1875 roku wg projektu Ewalda Böttgera. Synagoga funkcjonowała wcześniej w budynku zakonu maltańskiego od 1811 roku i była nazywana „synagogą starą”. W miejscu, gdzie obecnie znajduje się synagoga, miała powstać szkoła żydowska. Urzędnicy nie wyrazili jednak na nią zgody. Ponieważ gmina zdążyła już kupić grunt, władze zaproponowały w zamian budowę synagogi, w której mogłaby mieścić się zarówno sala przeznaczona do nauki młodzieży, mieszkanie dla nauczyciela, jak i mieszkanie dla rabina i jego rodziny. Ideę tę zrealizowano. Wewnątrz na parterze znajdowała się kuchnia, stołówka, szkoła żydowska i pomieszczenia administracyjne, a na piętrze obszerna główna sala modlitewna, którą z trzech stron otaczają galerie dla kobiet wsparte na drewnianych kolumnach.
Pierwszy rabin nowej synagogi Moritz Cohn przyjechał do miasta z Rawicza w 1859 roku i pełnił swoją funkcję do 1890 roku. Nagrobek jego żony do dziś znajduje się na żydowskim cmentarzu przy ulicy Bielawskiej. Synagoga przetrwała II wojnę światową jako niemiecka własność prywatna Konrada Springera. Budynek był dzierżawiony i służył celom administracyjnym Hitlerjugend. Dzięki temu bożnica, jako jedna z niewielu w kraju, ocalała z wojennej zawieruchy. Po wojnie synagoga ponownie pełniła swoją funkcję, jednak od 1968 do 1980 roku, z powodu wymuszonej na Żydach emigracji, nabożeństwa odbywały się w niej nieregularnie, a następnie została zamknięta. Od 1994 roku wpisana jest do rejestru zabytków, a w roku 2012 nadano jej nazwę Rutika – jest to imię pięcioletniej dziewczynki zamordowanej w holokauście w 1942 roku.
Od 2007 roku jej właścicielem jest założona przez Rafaela Blaua fundacja Beiteinu Chaj, dążąca do przywróceniu temu miejscu życia, tzn. przekształcenia synagogi w miejsce spotkań z historią, religią i kulturą Żydów.
Mury Obronne - zbudowano pod koniec XIII w. z polecenia księcia świdnickiego Bolka I. Pierwszy pierścień murów został ukończony pod koniec XIII w. Drugi pierścień murów był budowany i rozbudowywany przez około 400 lat (XIV-XVII) wraz z rozszerzaniem się miasta. Mury wzmocnione były basztami, a do miasta prowadziły cztery bramy: Wrocławska, Świdnicka, Ząbkowicka i Wodopojowa.
Wzdłuż pierwszego pierścienia murów wybudowano około 30 baszt, z których do dzisiaj zachowało się 21. Przeważały baszty łupinowe. System obronny składał się również z fos i wałów ziemnych. Te ostatnie, zwane „wałami szwedzkimi” zostały wzniesione w 1633 r. Ten wał bronił miasto od strony południowej. Rozpościera się z niego przepiękny widok na mury obronne i stare miasto. Mury i baszty w wielu miejscach mają różną wysokość. To wyniki ich nadbudowania w ramach renowacji w okresie międzywojennym i w latach 60. XX w.
W murach obronnych znajdują się portale z przebudowywanych w XIX w. kamienic w Rynku. Charakterystyczne są dwa portale wmurowane od strony południowej. Na tym w murze zewnętrznym widoczne są dwa anioły unoszące wieńce sławy i owoce symbolizujące dobrobyt. Na belkowaniu wykuta jest sentencja dotycząca domu, z którego pochodzi portal: „Niektórzy troszczą się o taki czy inny – zbuduj sobie lepszy i zostaw mi ten”.
Na drugim z portali, wbudowanym w mur wewnętrzny, znajduje się motyw dekoracyjny przedstawiający dwóch małych, nagich chłopców podtrzymujących girlandy z pęków owoców połączonych medalionem. W jego polu znajdują się trzy czółna tkackie – godło cechu płócienników. Nad portalem znajduje się relief św. Jerzego - patrona miasta, walczącego konno ze smokiem.
Wieża Ciśnień – jest zabytkiem architektury przemysłowej, zbudowanym przez firmę budowlaną Georga Klatta wg projektu miejskiego architekta Hansa Krockowa. Powstała w latach 1934-1935 na tzw. wysokim szańcu przy murach obronnych. Dzięki wyrazistej formie architektonicznej jest ona przykładem ekspresjonistycznego nurtu architektury modernistycznej, nawiązując zarazem do średniowiecznych baszt murów miejskich.
Żelbetonowa konstrukcja (25 metrów) obłożona cegłą klinkierową. Naroża ośmiobocznej wieży zaakcentowane prostymi pilastrami-przyporami. Okna połączone w pionie na całej wysokości wypukłymi opaskami. Przed II wojną światową udostępniona była zwiedzającym jako punkt widokowy. Taras na szczycie wieży wieńczy otwarta galeria zabezpieczona barierką.
Kino „Zbyszek” - swoją nazwę zawdzięcza postaci Zbyszka Cybulskiego – wybitnego polskiego aktora, który w latach 1945-1947 mieszkał w Dzierżoniowie i uczył się w tutejszym liceum. Jego niezapomniane kreacje możemy podziwiać w tak znanych tytułach, jak „Popiół i diament”, „Do widzenia, do jutra”, „Giuseppe w Warszawie”. Imię Zbyszka Cybulskiego obiektowi nadano w 1997 r. Z tej okazji w holu kinoteatru wmurowano pamiątkową tablicę z napisem „W latach 1945-1947 w Dzierżoniowie mieszkał, uczył się i działał wybitny polski aktor Zbigniew Cybulski”.
Za kinem rozciąga się park, który jest pozostałością po tzw. Cmentarzu Bergmanna, użytkowanym do 1914 r., a zlikwidowanym po II wojnie światowej. Do dzisiaj nie pozostały żadne ślady po grobach i kaplicy cmentarnej. Można jedynie rozpoznać jeszcze rozplanowanie zbiegających się promieniście starych alejek. Na skraju parku znajduje się kamień, na którym umieszczona jest tablica upamiętniająca istnienie w tym miejscu dawnej nekropolii.
Muzeum Miejskie Dzierżoniowa - miejski pałacyk wzniesiony w 1897 r. dla Hermanna Cohna, współzałożyciela firmy Cohn Gebrüder – jednej z pierwszych tkalni mechanicznych w Dzierżoniowie. Obiekt reprezentuje typ willi podmiejskiej, rozplanowanej w otoczeniu zieleni, łączącej stylistyczne cechy neoromanizmu, neorenesansu i neobaroku w powiązaniu z elementami architektury regionalnej. Eklektyczna budowla przyciąga wzrok przechodniów ceglastą czerwienią elewacji, wzbogaconą piaskowcowym detalem oraz drewnem belek ryglowych konstrukcji w szczycie oraz zwieńczeniu wieży. Godne uwagi są również wnętrza budynku: okazała klatka schodowa z ogromnym witrażem, oryginalne boazerie i piękne stropy. Zachowane elementy wnętrz, dzięki przeprowadzanym zabiegom konserwatorskim, stopniowo powracają do dawnej świetności.
Po II wojnie światowej mieściła się tu między innymi: siedziba Hufca ZHP, Ognisko Kształcenia Artystycznego i Towarzystwo Miłośników Dzierżoniowa. W budynku przeprowadzonych zostało wiele prac remontowych i adaptacyjnych, które miały na celu przystosowanie dostępnych pomieszczeń do celów muzealnych.
Od 1 maja 2011 roku funkcjonuje to Muzeum Miejskie Dzierżoniowa, które sięga do tradycji placówki o podobnym charakterze, powstałej jeszcze w latach międzywojennych.
Urząd Miasta w Dzierżoniowie
